Sanskrit Vilom Shabd (संस्कृत विलोम शब्द) | Antonyms in Sanskrit

संस्कृत के विलोम शब्द: संस्कृत भाषा, जिसे देववाणी भी कहा जाता है, भारतीय संस्कृति और साहित्य का आधार है। संस्कृत में न केवल धार्मिक और दार्शनिक ग्रंथों की रचना हुई है, बल्कि यह भाषा विज्ञान और साहित्य के क्षेत्र में भी महत्वपूर्ण है। आज हम संस्कृत के विलोम शब्दों (Sanskrit Vilom Shabd) पर चर्चा करेंगे।

10 विलोम शब्द संस्कृत में (Sanskrit Vilom Shabd):

  1. पवित्रम् – अपवित्रम्
  2. स्वर्गः – नरकः
  3. संगः – वियोगः
  4. उत्तमः – अधमः
  5. शान्तिः – अशान्तिः
  6. आरोग्यम् – रोगः
  7. सत्यव्रतं – मिथ्याव्रतं
  8. उत्सवः – दुःखदिवसः
  9. विद्या – अविद्या
  10. आरम्भः – अन्तः

Sanskrit Vilom Shabd (संस्कृत के विलोम शब्द):

  1. सत्यम् (Satyam) – असत्यम् (Asatyam)
  2. पुण्यम् (Puṇyam) – पापम् (Pāpam)
  3. सुखम् (Sukham) – दुःखम् (Duḥkham)
  4. ज्ञातम् (Jñātam) – अज्ञातम् (Ajñātam)
  5. शिवम् (Śivam) – अशिवम् (Aśivam)
  6. दयालुः (Dayāluḥ) – निर्दयः (Nirdayaḥ)
  7. उच्चम् (Uccam) – नीचम् (Nīcam)
  8. सत्यः (Satyaḥ) – मिथ्या (Mithyā)
  9. कृतम् (Kṛtam) – अकृतम् (Akṛtam)
  10. शुभः (Śubhaḥ) – अशुभः (Aśubhaḥ)
  11. नूतनः (Nūtanaḥ) – पुरातनः (Purātanaḥ)
  12. धनी (Dhanī) – निर्धनः (Nirdhanaḥ)
  13. उत्साहः (Utsāhaḥ) – अनुत्साहः (Anutsāhaḥ)
  14. बलवान् (Balavān) – दुर्बलः (Durbalaḥ)
  15. अारम्भः (Ārambhaḥ) – समाप्तिः (Samāptiḥ)
  16. प्रकाशः (Prakāśaḥ) – अन्धकारः (Andhakāraḥ)
  17. सौम्यः (Saumyaḥ) – रौद्रः (Raudraḥ)
  18. दीर्घः (Dīrghaḥ) – ह्रस्वः (Hrasvaḥ)
  19. मित्रम् (Mitram) – शत्रुः (Śatruḥ)
  20. जीवनम् (Jīvanam) – मरणम् (Maraṇam)
  21. गमः (Gamaḥ) – आगमः (Āgamaḥ)
  22. तेजः (Tejaḥ) – तमः (Tamaḥ)
  23. अभ्युदयः (Abhyudayaḥ) – अवसादः (Avasādaḥ)
  24. स्थूलः (Sthūlaḥ) – सूक्ष्मः (Sūkṣmaḥ)
  25. शीघ्रम् (Śīghram) – विलम्बितम् (Vilambitam)
  26. पवित्रम् (Pavitram) – अपवित्रम् (Apavitram)
  27. स्वर्गः (Svargaḥ) – नरकः (Narakaḥ)
  28. संगः (Saṅgaḥ) – वियोगः (Viyogaḥ)
  29. उत्तमः (Uttamaḥ) – अधमः (Adhamaḥ)
  30. शान्तिः (Śāntiḥ) – अशान्तिः (Aśāntiḥ)
  31. आरोग्यम् (Ārogyam) – रोगः (Rogaḥ)
  32. सत्यव्रतं (Satyavrataṁ) – मिथ्याव्रतं (Mithyāvrataṁ)
  33. उत्सवः (Utsavaḥ) – दुःखदिवसः (Duḥkhadivasaḥ)
  34. विद्या (Vidyā) – अविद्या (Avidyā)
  35. आरम्भः (Ārambhaḥ) – अन्तः (Antaḥ)
  36. सौभाग्यम् (Saubhāgyam) – दुर्भाग्यम् (Durbhāgyam)
  37. दानम् (Dānam) – ग्रहणम् (Grahaṇam)
  38. गन्धः (Gandhaḥ) – दुर्गन्धः (Durgandhaḥ)
  39. उन्नतिः (Unnatiḥ) – अवनतिः (Avanatiḥ)
  40. सौन्दर्यम् (Saundaryam) – कुरूपता (Kurūpatā)
  41. सन्ध्या (Sandhyā) – प्रातः (Prātaḥ)
  42. यशः (Yaśaḥ) – अपयशः (Apayaśaḥ)
  43. अर्चना (Arcanā) – उपेक्षा (Upekṣā)
  44. अनुकूलः (Anukūlaḥ) – प्रतिकूलः (Pratikūlaḥ)
  45. निवृत्तिः (Nivṛttiḥ) – प्रवृत्तिः (Pravṛttiḥ)
  46. तेजस्वी (Tejasvī) – मन्दः (Mandaḥ)
  47. मार्जलः (Mārjalaḥ) – श्वानः (Śvānaḥ)
  48. स्निग्धः (Snigdhaḥ) – रुक्षः (Rūkṣaḥ)
  49. समृद्धिः (Samṛddhiḥ) – विपदः (Vipādaḥ)
  50. आनन्दः (Ānandaḥ) – शोकः (Śokaḥ)

संस्कृत के विलोम शब्द (Sanskrit Vilom Shabd): list of Antonyms in Sanskrit

Here are 100 more pairs of antonyms in Sanskrit:

  1. जलम् (Jalam) – अग्निः (Agniḥ)
  2. अग्रे (Agre) – पृष्ठे (Pṛṣṭhe)
  3. उदयः (Udayaḥ) – अस्तम् (Astam)
  4. उष्णम् (Uṣṇam) – शीतलम् (Śītalam)
  5. अर्चिः (Arciḥ) – धूमः (Dhūmaḥ)
  6. धर्मः (Dharmaḥ) – अधर्मः (Adharmaḥ)
  7. आर्द्रम् (Ardram) – शुष्कम् (Śuṣkam)
  8. वचः (Vacaḥ) – मौनम् (Maunam)
  9. एकः (Ekaḥ) – अनेकः (Anekaḥ)
  10. स्वामी (Svāmī) – दासः (Dāsaḥ)
  11. आरम्भः (Ārambhaḥ) – विरामः (Virāmaḥ)
  12. सोमः (Somaḥ) – रविः (Raviḥ)
  13. आलस्यः (Ālasyaḥ) – उद्योगः (Udyogaḥ)
  14. बृहद् (Bṛhad) – लघु (Laghu)
  15. स्पर्शः (Sparśaḥ) – अस्पर्शः (Asparśaḥ)
  16. दृढः (Dṛḍhaḥ) – दुर्बलः (Durbalaḥ)
  17. हर्षः (Harṣaḥ) – विषादः (Viṣādaḥ)
  18. गुणः (Guṇaḥ) – दोषः (Doṣaḥ)
  19. वचनम् (Vacanam) – किमपि (Kimapi)
  20. जातिः (Jātiḥ) – अजातिः (Ajātiḥ)
  21. नाम (Nāma) – अनाम (Anāma)
  22. प्रज्ञा (Prajñā) – मूढता (Mūḍhatā)
  23. लाभः (Lābhaḥ) – हानिः (Hāniḥ)
  24. अर्चिस् (Arcis) – तमः (Tamaḥ)
  25. वृद्धिः (Vṛddhiḥ) – ह्रासः (Hrāsaḥ)
  26. मित्रता (Mitratā) – शत्रुता (Śatrutā)
  27. कर्म (Karma) – अकर्म (Akarma)
  28. स्थूलः (Sthūlaḥ) – लघुः (Laghuḥ)
  29. उद्गारः (Udgāraḥ) – निग्रहः (Nigrahaḥ)
  30. वीर्यवान् (Vīryavān) – अवीर्यः (Avīryaḥ)
  31. समः (Samaḥ) – विषमः (Viṣamaḥ)
  32. भवतः (Bhavataḥ) – भवत्याः (Bhavatyāḥ)
  33. बलम् (Balam) – निर्बलम् (Nirbalam)
  34. अन्नम् (Annam) – निरन्नम् (Nirannam)
  35. प्रियः (Priyaḥ) – अप्रियः (Apriyaḥ)
  36. द्रुतम् (Drutam) – मन्दम् (Mandam)
  37. आज्ञा (Ājñā) – अनाज्ञा (Anājñā)
  38. ऋणम् (Ṛṇam) – धनम् (Dhanam)
  39. गुरु (Guru) – लघु (Laghu)
  40. कल्याणम् (Kalyāṇam) – अपकर्षः (Apakarṣaḥ)
  41. श्यामः (Śyāmaḥ) – श्वेतः (Śvetaḥ)
  42. निर्वाणम् (Nirvāṇam) – संसारः (Saṁsāraḥ)
  43. विग्रहः (Vigrahaḥ) – सन्धिः (Sandhiḥ)
  44. अङ्गीकारः (Aṅgīkāraḥ) – नङ्गीकारः (Naṅgīkāraḥ)
  45. उत्साहः (Utsāhaḥ) – निरुत्साहः (Nirutsāhaḥ)
  46. शीतलः (Śītalaḥ) – उष्णः (Uṣṇaḥ)
  47. रात्रिः (Rātriḥ) – दिनम् (Dinam)
  48. एकः (Ekaḥ) – द्वौ (Dvau)
  49. अपूर्णः (Apūrṇaḥ) – पूर्णः (Pūrṇaḥ)
  50. अपवित्रः (Apavitraḥ) – पवित्रः (Pavitraḥ)

Sanskrit Antonyms | संस्कृत विलोम शब्द | Sanskrit Vilom Shabd List

Here are 100 more pairs of antonyms in Sanskrit:

  1. उद्यमः (Udyamaḥ) – आलस्यम् (Ālasyam)
  2. जयः (Jayaḥ) – पराजयः (Parājayaḥ)
  3. शान्तिः (Śāntiḥ) – कलहः (Kalah)
  4. विशुद्धिः (Viśuddhiḥ) – मलिनता (Malinatā)
  5. द्रव्यम् (Dravyam) – अद्रव्यम् (Adravyam)
  6. पूज्यः (Pūjyaḥ) – अपूज्यः (Apūjyaḥ)
  7. वृद्धः (Vṛddhaḥ) – बालः (Bālaḥ)
  8. धर्मः (Dharmaḥ) – पापः (Pāpaḥ)
  9. हितः (Hitaḥ) – अहितः (Ahitaḥ)
  10. अर्हः (Arhaḥ) – अनर्हः (Anarhaḥ)
  11. अश्रु (Aśru) – हसः (Hasaḥ)
  12. चञ्चलः (Cañcalaḥ) – स्थिरः (Sthiraḥ)
  13. अर्धः (Ardhaḥ) – पूर्णः (Pūrṇaḥ)
  14. याचकः (Yācakaḥ) – दाता (Dātā)
  15. हास्यः (Hāsyaḥ) – रोदनम् (Rodanam)
  16. स्त्री (Strī) – पुरुषः (Puruṣaḥ)
  17. मौनम् (Maunam) – वाक्यम् (Vākyam)
  18. मानः (Mānaḥ) – अपमानः (Apamānaḥ)
  19. नाशः (Nāśaḥ) – उदयः (Udayaḥ)
  20. पार्थिवः (Pārthivaḥ) – दिव्यः (Divyaḥ)
  21. आसनम् (Āsanam) – व्रजनम् (Vrajanam)
  22. वायुः (Vāyuḥ) – पृथिवी (Pṛthivī)
  23. प्रातः (Prātaḥ) – सायं (Sāyaṁ)
  24. बन्धः (Bandhaḥ) – मोक्षः (Mokṣaḥ)
  25. अक्षयः (Akṣayaḥ) – क्षयः (Kṣayaḥ)
  26. मानुषः (Mānuṣaḥ) – पशुः (Paśuḥ)
  27. सम्पदः (Sampadaḥ) – विपदः (Vipadaḥ)
  28. तेजः (Tejaḥ) – धूमः (Dhūmaḥ)
  29. अनुकूलम् (Anukūlam) – प्रतिकूलम् (Pratikūlam)
  30. अधिपः (Adhipaḥ) – प्रजा (Prajā)
  31. राजः (Rājaḥ) – प्रजः (Prajaḥ)
  32. विभवः (Vibhavaḥ) – अभावः (Abhāvaḥ)
  33. अवनि (Avani) – अकाश (Akāśa)
  34. जीवः (Jīvaḥ) – मृतः (Mṛtaḥ)
  35. आरम्भः (Ārambhaḥ) – विरामः (Virāmaḥ)
  36. अर्द्धन (Arddhana) – पूर्ण (Pūrṇa)
  37. अमृतः (Amṛtaḥ) – विषः (Viṣaḥ)
  38. अमृतम् (Amṛtam) – विषम् (Viṣam)
  39. ज्ञानम् (Jñānam) – अज्ञानम् (Ajñānam)
  40. रागः (Rāgaḥ) – विरागः (Virāgaḥ)
  41. सुखिनः (Sukhinaḥ) – दुःखिनः (Duḥkhinaḥ)
  42. आह्लादः (Āhlādaḥ) – विषादः (Viṣādaḥ)
  43. विजयः (Vijayaḥ) – पराजयः (Parājayaḥ)
  44. आनुकूल्यम् (Ānukūlyam) – प्रतिकूल्यम् (Pratikūlyam)
  45. अनुरागः (Anurāgaḥ) – वैराग्यम् (Vairāgyam)
  46. वैरः (Vairaḥ) – सौम्यः (Saumyaḥ)
  47. ग्रहणम् (Grahaṇam) – त्यागः (Tyāgaḥ)
  48. प्रेम (Prema) – द्वेषः (Dveṣaḥ)
  49. सत्यः (Satyaḥ) – अनृतम् (Anṛtam)
  50. अष्टम् (Aṣṭam) – एकम् (Ekam)
  51. दिनम् (Dinam) – रात्रिः (Rātriḥ)
  52. समीपः (Samīpaḥ) – दूरः (Dūraḥ)
  53. उत्तिष्ठ (Uttiṣṭha) – उपवेश (Upaveśa)
  54. ज्ञानी (Jñānī) – अज्ञानी (Ajñānī)
  55. युक्तः (Yuktaḥ) – अयुक्तः (Ayuktaḥ)
  56. सुप्तः (Suptaḥ) – जाग्रतः (Jāgrataḥ)
  57. स्नानम् (Snānam) – मलिनता (Malinatā)
  58. तृप्तिः (Tṛptiḥ) – अतृप्तिः (Atṛptiḥ)
  59. पृथक् (Pṛthak) – संयुक्त (Saṁyukta)
  60. जलधिः (Jaladhiḥ) – मरुभूमिः (Marubhūmiḥ)
  61. अधः (Adhaḥ) – ऊर्ध्वः (Ūrdhvaḥ)
  62. हृदयः (Hṛdayaḥ) – मस्तिष्कः (Mastiṣkaḥ)
  63. अन्धकारः (Andhakāraḥ) – ज्योतिः (Jyotiḥ)
  64. आनन्दः (Ānandaḥ) – विषादः (Viṣādaḥ)
  65. अक्षरम् (Akṣaram) – क्षरम् (Kṣaram)
  66. कारुण्यम् (Kāruṇyam) – क्रूरता (Krūratā)
  67. पञ्चम् (Pañcam) – एकम् (Ekam)
  68. यशः (Yaśaḥ) – अपयशः (Apayaśaḥ)
  69. महिमा (Mahimā) – लघिमा (Laghimā)
  70. श्वेतः (Śvetaḥ) – कृष्णः (Kṛṣṇaḥ)
  71. देवः (Devaḥ) – असुरः (Asuraḥ)
  72. मोक्षः (Mokṣaḥ) – बन्धः (Bandhaḥ)
  73. शुद्धः (Śuddhaḥ) – मलिनः (Malinaḥ)
  74. आसक्तिः (Āsaktiḥ) – विरक्तिः (Viraktiḥ)
  75. सुखी (Sukhī) – दुःखी (Duḥkhī)
  76. जाड्यम् (Jāḍyam) – दक्षता (Dakṣatā)
  77. सूर्यम् (Sūryam) – चन्द्रः (Candraḥ)
  78. गुरु (Guru) – शिष्यः (Śiṣyaḥ)
  79. अनुग्रहः (Anugrahaḥ) – निग्रहः (Nigrahaḥ)
  80. अर्चना (Arcanā) – उपेक्षा (Upekṣā)
  81. सञ्जीवनम् (Sañjīvanam) – मरणम् (Maraṇam)
  82. प्राप्तिः (Prāptiḥ) – हानि (Hāni)
  83. ऋद्धिः (Ṛddhiḥ) – क्षयः (Kṣayaḥ)
  84. धनिकः (Dhanikaḥ) – निर्धनः (Nirdhanaḥ)
  85. प्रौढः (Prauḍhaḥ) – शिशुः (Śiśuḥ)
  86. क्षिप्रम् (Kṣipram) – विलम्बितम् (Vilambitam)
  87. संमति (Saṁmati) – विमति (Vimati)
  88. देशः (Deśaḥ) – विदेशः (Videśaḥ)
  89. विद्वान् (Vidvān) – मूर्खः (Mūrkhaḥ)
  90. नायकः (Nāyakaḥ) – अनुयायी (Anuyāyī)
  91. वचनम् (Vacanam) – मौनम् (Maunam)
  92. जलम् (Jalam) – अग्निः (Agniḥ)
  93. प्रियः (Priyaḥ) – अप्रियः (Apriyaḥ)
  94. एकता (Ekatā) – अनेकता (Anekatā)
  95. न्यूनः (Nyūnaḥ) – पूर्णः (Pūrṇaḥ)
  96. प्रकाशः (Prakāśaḥ) – तमः (Tamaḥ)
  97. विद्या (Vidyā) – अविद्या (Avidyā)
  98. सकृतः (Sakṛtaḥ) – असकृतः (Asakṛtaḥ)
  99. शान्तिः (Śāntiḥ) – कलहः (Kalah)
  100. पथिकः (Pathikaḥ) – यात्री (Yātrī)

    1. सर्द (शीत) – उष्ण

    शीत और उष्ण, ये दोनों शब्द तापमान के विपरीत अर्थ को व्यक्त करते हैं। शीत का अर्थ होता है ठंडा, जबकि उष्ण का अर्थ है गर्म।

    2. प्रकाश – तम

    प्रकाश का अर्थ है रोशनी, जबकि तम का अर्थ होता है अंधकार। यह शब्द जोड़ी दिन और रात, रोशनी और अंधकार का प्रतीक है।

    3. जीवन – मरण

    जीवन का अर्थ है जीना, जबकि मरण का अर्थ होता है मरना। यह सबसे प्रचलित और महत्वपूर्ण विलोम शब्दों में से एक है।

    4. सुख – दुःख

    सुख का अर्थ है प्रसन्नता या आनंद, जबकि दुःख का अर्थ है पीड़ा या उदासी। यह शब्द जोड़ी भावनात्मक स्थिति को दर्शाती है।

    5. सवेरा (प्रभात) – संध्या

    प्रभात का अर्थ है सुबह का समय, जबकि संध्या का अर्थ है शाम का समय। यह दोनों शब्द दिन के विभिन्न समयों को दर्शाते हैं।

    6. सत्य – असत्य

    सत्य का अर्थ है सच्चाई, जबकि असत्य का अर्थ है झूठ। यह नैतिकता और ईमानदारी के प्रतीक हैं।

    7. बलवान – दुर्बल

    बलवान का अर्थ है शक्तिशाली, जबकि दुर्बल का अर्थ है कमजोर। यह शारीरिक शक्ति के संदर्भ में उपयोग होता है।

    8. ज्ञान – अज्ञान

    ज्ञान का अर्थ है विद्या या जानकारी, जबकि अज्ञान का अर्थ है अज्ञानता या अनभिज्ञता। यह शब्द जोड़ी बौद्धिक स्थिति को दर्शाती है।

    9. वृद्ध – नव

    वृद्ध का अर्थ है पुराना या बुढ़ा, जबकि नव का अर्थ है नया या युवा। यह शब्द वस्तुओं और व्यक्तियों की अवस्था को दर्शाते हैं।

    10. हर्ष – विषाद

    हर्ष का अर्थ है खुशी या उत्साह, जबकि विषाद का अर्थ है दुःख या निराशा। यह भावनाओं के विपरीत रूपों को दर्शाते हैं।

    निष्कर्ष

    संस्कृत भाषा में विलोम शब्दों की यह सूची न केवल हमारी भाषा के ज्ञान को बढ़ाती है, बल्कि हमें इसके व्याकरण और शब्दावली की गहराई को भी समझने में मदद करती है। संस्कृत भाषा के अध्ययन से हम न केवल एक प्राचीन भाषा के ज्ञान को प्राप्त करते हैं, बल्कि अपनी संस्कृति और परंपराओं को भी समझ सकते हैं। संस्कृत के विलोम शब्द हमारी भाषा को अधिक समृद्ध और समझने योग्य बनाते हैं।

    Leave a Comment

    आपका ईमेल पता प्रकाशित नहीं किया जाएगा. आवश्यक फ़ील्ड चिह्नित हैं *

    Scroll to Top